Leuk om te zien dat per land ieder op zijn eigen manier gekleed gaat. Ook hier valt het ons op dat de vrouwen hun best doen om zich zo goed mogelijk te presenteren.
Mannen doen in vergelijking met de vorig landen ook een beetje hun best. De bierbuiken hebben plaatsgemaakt voor ‘echte muscles’.
De dames gaan allemaal strak gekleed in minirokken met hoge hakken.
Hakken van 15 cm hoog zijn geen uitzondering. Het is nog een hele kunst om daar op te lopen ook omdat de wegen hier absoluut niet vlak zijn. De wegen zijn vaak vol gaten en wanneer de weg wel is onderhouden zijn het vaak kinderkopjes waar je overheen moet stuiteren.
Ook op bootjes wordt deze kledij niet geschuwd. De dames komen hooggehakt aan op de steiger, maar voordat ze aan boord stappen komt de kapitein met een emmertje naar ze toe en vraagt ze vriendelijk de schoenen hierin te deponeren.
Maakt voor de Letse Lady niet uit, als ze weer van boord gaat en dat is al vaak weer na een uurtje giebelen mogen de highheels weer aan…
Al sinds de 19e eeuw is Jūrmala een beroemd kuuroord en strandbestemming, vooral heel erg bekend in het voormalige Oostblok en Rusland. Rond 1900 maakte de streek een enorme groei door, de mooiste gebouwen stammen dan ook uit deze periode.
Jūrmala betekent strand, eigenlijk gaat het om een kuststrook van 33 km lang, tussen de plaatsen Priedaine en Kauguri op ongeveer 25 km afstand van Riga. De zomers zijn in de Baltische staten warm, normaal gesproken zo rond de 25º, het gebied heeft een landklimaat, het (bijna zoete) zeewater in de bocht van Riga warmt dan op tot ongeveer 22º, ideaal strandweer dus.
In de Sovjet periode werd de streek gebruikt als één van dé strandrecreatiegebieden van de Sovjet Unie, spoorverbindingen werden aangelegd, grote hotels gebouwd. De arbeiders konden georganiseerd op vakantie, het gebied kende in de jaren ’80 meer dan 100 sanatoriums en werd bezocht door meer dan 300.000 mensen per jaar.
In het “Līvu Akvaparks” is een van de grootste waterattractieparken van Europa te vinden. Meer dan 20 glijbanen, waarvan de langste 200 meter lang is, golfslagbad, SPA voorzieningen, te veel om op te noemen. Opvallend, er is geen bad om gewoon baantjes te zwemmen.
Na het uiteenvallen van de USSR is er eerst even de klad in gekomen. De Russen konden ook elders op vakantie en gingen dat ook doen, de Staat werd kleiner en de gewoonte om de arbeiders georganiseerd op vakantie te sturen is verdwenen. Er stonden veel prachtige Sovjet architecturen leeg. Inmiddels heeft het gebied een enorme revival doorgemaakt, is het weer een geliefde bestemming bij veel Russen (die houden niet van vreemde talen en vinden moslimlanden eng, zo is ons verteld), met name rijke en relatief jonge Russen verblijven hier graag.
Het hele seizoen door vinden er veel activiteiten plaats, zomerconcerten, popfestivals en ballet voorstellingen.
De oude architectuur en de Sovjetsporen zijn interessant om te zien, grappig is de gewoonte hier om gebouwen tussen de bomen neer te zetten, om daarmee de schadum optimaal te kunnen benutten.
Het is makkelijk om vanuit Riga in Jūrmala te komen, er rijd een trein met hoge frequentie en langs de kust zijn veel stations. De meest bekende badplaatsen zijn: Lielupe, Bulduri, Dzintari en Majori.
Vanuit de haven Andrejosta kan je een leuke rondvaart maken door Riga. Je kan dat doen met ‘Riga by Canal’ je gaat dan met een houten boot door het kanaal door de stad. In de stad zijn 9 verschillende opstappunten, een er van is onze haven Andrejosta.
Dat kunnen we natuurlijk doen, maar wij gaan op eigen gelegendheid. Met ons vieren in de rubberboot. Past precies! Waardoor we ook nu weer een bezienswaardigheid zijn…
We varen door het park, hier zijn genoeg mogelijkheden om aan te leggen en even de wal op te gaan.
Naast fietsen en met de tram dus een prima manier om de binnenstad met de mooie parken en prachtige architectuur te bekijken.
Onderweg komen we de houten schepen van Riga by Canal nog tegen, we zwaaien naar de kapitein maar deze kijkt nors. Tja, we zijn op dit moment natuurlijk wel even de concurrent…
Gisteren vanaf Riga naar Weeze (ex luchtmachtbasis nabij Düsseldorf) gevlogen, vanaf daar met gehuurde auto naar Zuidhorn gereden, kinderen opgehaald bij moeder, thuis geslapen, vandaag naar Bremen gereden en vanaf daar weer naar Riga gevlogen om samen de vakantie van de kinderen te vieren.
Gedoe op het vliegveld van Riga bij vertrek, honderden mensen in een lange rij, ik ben 1.25 uur vantevoren, maar kennelijk niet genoeg. Als ik aan de beurt ben (voor controle in vluchtige oogopslag, daarvoor sta je dus in de rij bij Ryanair) wordt me meegedeeld dat ik te laat aan de beurt ben en niet mee mag. Er schijnt iemand langs de rij (zonder bordje, onverstaanbaar) gelopen te zijn om passagiers voor mijn vlucht te roepen om naar voren te komen. Na stampij maken over zielige kindjes die alleen op vliegveld staan mag ik door, dring door rijen heen en spring over hekjes, ben ik alsnog mooi op tijd door de gate. Verder loopt alles soepel, vertrek vanaf Bremen loopt wel lekker, veel tijd over. In Riga een mooie moderne luchthaven met tussen controle en gate veel hypermoderne winkels, in Bremen een apart deel van het vliegveld voor Ryanair, daar is bijna niks. Vertrekken met Ryanair, dan tussen de 1.5 en 2 uur vantevoren aanwezig zijn, bah….
Riga is een mooie wereldstad, het heeft de charme van bijvoorbeeld Amsterdam of Parijs, het heeft er ook wel wat van soms. Ze hebben hier hun eigen Eiffeltoren en hun eigen vrijheidsbeeld, veel andere Europese invloeden uit verschillende bouwperioden. De stad zelf bruist, er gebeurd hier wat. De tegenstellingen tussen het moderne Letland en het oude Rusland zijn groot, een behoorlijk deel van de bevolking voelt zich bovendien meer Rus dan Let. De tegenstellingen zijn zichtbaar en merkbaar en dat is eigenlijk wel charmant. Alles is hier nog niet kapot gereguleerd, er mag veel. Ze rijden hier Zuideuropees, te hard, roekeloos en met veel bravour. Politie, douane en dergelijke zijn wij in de Baltische staten nog niet tegengekomen of zeer voorkomelijk. Niemand wil onze papieren zien. Laat maar thuis die bemanningslijsten. Of zoals een havenmeester treffend zegt, “I am harbourmaster, not police”. In een park zien we elektrische auto’s voor kinderen. Melchior mag ook. Levensgevaarlijk, het gaat hard, de kids rijden elkaar aan en overige wandelaars kunnen vaak net opzij springen, heel fijn dat dit kan, maar na 5 rondjes vinden we het genoeg, Melchior mag zijn 10 minuten om veiligheidsredenen niet volmaken en moet het er mee doen.
In Riga hebben ze een fantastisch openbaar vervoer systeem. Trams, trolleybussen en bussen. Maar heel complex. Je kunt op internet geavanceerd opzoeken hoe je van A naar B komt, maar wij snappen het niet op de Iphone. Overzichtskaartjes op papier hebben ze niet. Als je vantevoren weet waar je heen wilt en via internet de planning doet werkt het prima, locals kennen natuurlijk alle lijnen en bestemmingen. We besluiten daarom om toch een aanvullende fiets te huren waarbij Melchior bij mij achterop kan en Chantal en Noëlle op de vouwfietsen kunnen. Voor Melchior vinden we het hier te gevaarlijk op de fiets. Fietsen gaat hier verder super, het is de snelste manier om veel te zien en overal te komen in deze stad.
Naast onze jachthaven, een oude havenkom, al sinds vele jaren in gebruik als jachthaven, ligt de passagiersterminal (cruiseschepen, veerboten) van Riga. Er liggen ook veel megajachten. In de badplaats bij Riga, Jurmala, is deze week een soort popfestival dat waanzinnig populair is bij Russen. Die komen met grote aantallen, de prijzen worden verdubbeld (in Jurmala) en het is een week lang een spectakel met veel live muziek. Jurmala ligt op 27 km afstand van Riga aan de kust, we gaan er later deze week naar toe.
Sommige megajachten zijn echt mega (Le Grand Bleu), eigendom van Roman Abramovich, 370 voet (114 m) lang, met helicopter, powerboat, zeiljacht (42 voet?), ribs en veel andere features. Inmiddels weggegeven aan een vriendje, Eugene Shivdler. We hebben ze ook zien winkelen, dergelijke types, man met poedel en drie apen, afgeladen met dozen, compleet met strik, over clichés gesproken…
We zijn nu meer dan een maand op weg. We hebben heel veel gezien en vele zeemijlen afgelegd. Soms is er tijd te kort om alle indrukken te verwerken. We gaan nu een paar dagen niet varen. Dat is vast gek, gaan we de wijdsheid van de zee en de rust missen? Vast! Ik merk het nu al. We zijn nu een paar dagen in Riga. Simon is vanmorgen vertrokken om de kinderen op te halen. Het is nu ineens heel stil aan boord. Gek is dat, je raakt toch aan elkaar gewend door 24/7 bijelkaar te zijn. Het voelt ineens n beetje leeg. Ik wilde van alles en nog wat gaan doen, lekker de stad in, shoppen, maar kom niet verder dan het fietsen door parken. De stad is druk, de drukste tot nu toe. Wel erg mooi, fantastische architectuur, maar ook overweldigend. Hier is constant lawaai…
Doordat je dagen lang op zee bent ga je anders kijken. Je ziet soms tijden niets, maar ieder klein ding valt dan wel op. Een schip op 2 mijl afstand, een visnetvlaggetje, ruziende sterns, een rode helm die voorbijkomt, en ja echt waar, het was even schrikken..maar zelfs een gevilde zeehond.. brr.. Hier in de stad moet je je weer gaan afsluiten. Je kan niet alles uitgebreid toelaten, dan wordt je moe. Raar is wel dat je meer ziet, de mens en de gemoedstoestand waarin die mens zich bevindt. Twee friemelende tieners op een bankje in het park, op een ander bankje twee zwervers op leeftijd, man en vrouw, net zo verliefd, maar dan zonder tanden.. Vrouwen op gigahoge hakken, graatmager in minijurk naast man in pak, zijn eigen vrouw? Mmm denkt t niet.. Studenten met schildersezels, man met tienerdochter, doet zijn best. Designerstel laat krampachtig ditodochter van 6 in electrisch autootje rijden, te dikke vrouw met ditozoon kopen n ijsje. Ik ga op zoek naar het chocoladecafe.
Via een drietal fantastische parken, het Kronfaldapark, Esplanade en Vermanes darzs waaraan de universiteit van Riga ligt kom ik bij Marijas Iela. Op nr 13 is een binnenplaats, hier moet ik zijn. Ik beland in de voorbereidingen van een modeshow.
Het chocoladecafe ‘Emilia Gustava Sokolade’ bevindt zich achter het podium. Goeie plek voor de modelletjes! Ik heb ergens gelezen dat je je eigen chocolade kan maken en vraag of dit mogelijk is. Helaas, dit is niet meer mogelijk, alleen met groepen en op afspraak. Kopen kan gelukkig nog wel, dus dat maar gedaan..
Inmiddels alweer 2 dagen geleden zijn we na een hele dag zeilen en deels ook weer motorzeilen in Riga aangekomen. Doordat de wind er niet is of uit de verkeerde hoek komt en we ook nu weer de wind pal tegen hebben, worden de tochtjes meestal langer dan we geplanned hebben. Maar ja, je kan veel regelen, behalve het weer..
Onderweg hebben we een pannetje Borsjt gemaakt. Zure bietensoep. Het enige wat een beetje stevig genoeg is om op een wiebelende boot op te warmen. We hebben in de supermarkt gezocht naar kant en klaar blikvoer, maar dat is hier niet te vinden. Ze hebben hier alleen potjes met allerlei vreemd uitziende soepjes.. Maar goed, in combinatie met een lekker stukje zuur brood heb je dus weer een voortreffelijke bootmaaltijd!
S avonds toch maar even de stad in gegaan voor een aanvullende maaltijd. Om 22 uur zaten we bij de italiaan aan de pizza, salade en rose. Geen Letse .. In bier zijn ze hier wel goed, maar van wijnmaken snappen ze helemaal niks..
Natuurlijk heeft het onze belangstelling, de vaarplannen van Laura Dekker. Mijn Laura denkt er misschien wel anders over dan ik zelf…
Al vanaf de eerste interviews en artikelen over Laura is het mij duidelijk dat deze jonge dame veel weet van vaartuigbeheersing en allerlei nautische aspecten. Indrukwekkend wat mij betreft, niet alleen opgedaan tijdens de wereldreis van de ouders, maar ook doorleefd en begrepen, ze kan het zelf toepassen. Dit is een bijzondere dame met unieke eigenschappen die ze kan toepassen op deze reis.
Wat een gedoe met de instellingen. Verschillende bureau’s jeugdzorg, meningsverschil met de Raad voor de Kinderbescherming. Wat mij betreft kunnen deze instellingen het er niet mee eens zijn. Dat is hun taak, dat ik het daar weer niet mee eens ben is wat anders. Ik kan me vinden in het interview met Roy Heiner van het jeugdjournaal (‘wat vinden andere zeilers van Laura’s plan?’).
De belangrijkste vraag is natuurlijk niet of ze kan varen. Maar vooral of ze het aankan om zichzelf en haar schip onderweg goed te verzorgen, of ze in staat is om de juiste beslissingen te nemen. Je kunt je eindeloos voorbereiden, maar wat doe je als het anders loopt, als dat wat je bedacht hebt niet meer werkt, je geen weerberichten kunt ontvangen, je wel in een omgeving zit met wisselende weersomstandigheden (dat is op grote delen van de wereld niet het geval, daar is het weer dagenlang min of meer gelijk en voorspelbaar). Wat doe je dan, welke beslissingen neem je?
We zijn nu zelf een paar weken onderweg. Ik ben een keer kostmisselijk geweest van zeeziekte. Het was windstil. De zee was zo vlak als een spiegel, ik voelde me slecht, depressief, lusteloos, het kon me niet meer zoveel schelen allemaal, langzamerhand is tot me doorgedrongen dat ik zeeziek was. Wij zijn samen en dragen op zo’n moment taken aan elkaar over. Dat kan alleen niet en maakt het varen wel veel zwaarder.
Als wij een lange tocht gemaakt hebben, houdt het schommelen in ons evenwichtsorgaan soms nog dagen aan, terwijl we dan al lang veilig en zeker aan de wal liggen. Heel vermoeiend. Fysiek en geestelijk schommelen. Wij zijn gewoon op vakantie en maken relatief korte tochtjes, nooit meer dan 24 uur op zee, maar soms zijn we helemaal op, om onverklaarbare redenen tijdens mooi weer is het op de 3e vaardag ineens helemaal klaar…
Soms is het mooi weer, maar draait de wind bij het ronden van een kaap en neemt in kracht toe. Soms is het er vlak voor ondiep, met zandbanken verder van de kust en een diep stuk er tussen. Een samenloop van dit soort omstandigheden kan zorgen voor metershoge golven. Wat doe je dan alleen? Gelukkig kun je elkaar dan niet bangpraten, er is immers niemand. Dat vind ik een bevrijdend gevoel, daarmee valt een last van je schouders en kun je het makkelijker aan. Er zijn grenzen, wat als de ratio niet meer wint en je toch angstig wordt?
Lezen doen we veel onderweg. Maar alleen als de zee vlak is, er weinig overige scheepvaart is en de inwendige mens is verzorgd. In de praktijk doen we dat als de ander wachtloopt. Chantal doet veel en kan alles, maar in de praktijk blijf ik toch wel de schipper, ik heb dan ook nog geen boek uitgelezen, ondanks het prachtige weer, dus die studie van Laura onderweg, vergeet het maar.
Is dat erg? Nee. Deze ervaring brengt Laura als mens veel verder dan vele jaren scholing en vorming door volwassenen, ze zal niet alleen zelf een ontwikkeling doormaken, maar na de reis ook iets anders voor haar omgeving kunnen betekenen.
Twee jaar is lang. Ze zal om weersystemen met slecht weer heen varen. Ze zal echte problemen weten te vermijden. Pappa volgt in een eigen schip op 2 dagen afstand, daarover lezen we momenteel niets meer, dat was het plan, zal wel niet veranderd zijn. Hij helpt dus mee met het nemen van alle moeilijke beslissingen. Een heel deskundige en gemotiveerde ondersteuning. Ze zal dus wel zonder kleerscheuren terugkomen in een Hollandse haven.
Stel nu eens dat het niet goed afloopt. Moeten we iemand met deze basisvaardigheden en ondersteuning dan deze unieke kans op ontwikkeling misgunnen? Ik vind van niet. Iedereen heeft een jaar lang op haar ingepraat. Ook professionele instanties, 14 is jong, ze was al jongvolwassen maar heeft zich nu nog verder ontwikkeld, ze mag zelf beslissen of ze dit met haar leven wil doen wat mij betreft.
Ik wens haar erg veel succes, vreugde op momenten en sterkte als het lastig wordt, we zullen Laura volgen op haar blog.
Bij het bezoeken van de Opera in Saarema valt het ons op, de enorme toeschietelijkheid van de inwoners van Saarema. Tijdens de pauzes worden we gastvrij en vriendelijk aangesproken door mensen, die willen weten welke taal we spreken, wat we van Saaremaa en Estland vinden en of we speciaal voor de Operadagen gekomen zijn. We zijn niet aangesproken door intellectuelen die de buitenlandse talen (Engels, Duits) goed beheersen, maar door gewone inwoners die hun angsten overwinnen om hun nieuwsgierigheid te beantwoorden.
Ook de havenmeester is heel vriendelijk, dienstverlenend, geeft adviezen, regelt een auto, drijft de spot met van alles en vertelt persoonlijke dingen. Zo maar! In de VVV gids van het eiland hebben we het al gelezen, maar het is toch anders om het ook zo te ervaren, dit zegt men over zichzelf:
“They are said to be wise-cracking chatterboxes you’ll never get a straight word out of”.
Opvallend is hoe hier gedacht wordt over de zomer en de winter. Wij geven aan wel wat moe te zijn, soms, van de vele dagen op zee, de Esten roepen dan dat vermoeidheid iets is om pas in de winter aan toe te geven, dan mag je slapen, in de zomer moet je leven zo lang het licht is!
Van Saarema gaan we op weg naar Riga (Letland), we maken halverwege in de Bocht van Riga een tussenstop op het eiland Ruhnu (Estland net als Saaremaa). Ruhnu is een klein eiland, ongeveer 7 km lang en 5 km breed, er leven 63 permanente bewoners, die een deel van het jaar (de winter) geheel afgesloten zijn van de buitenwereld. Op het eiland Ruhnu vaart geen gewone regelmatige veerdienst, maar ze hebben wel een mooie jachthaven.
Net als op veel plaatsen langs de kust in het voormalige Oostblok, Polen, maar ook in de Baltische Staten, zijn veel haven voorzieningen aangelegd met financiële steun van de EU. Hier en daar is dat al wat langer geleden, dan zien we ook hoe daar mee om wordt gegaan. De giften worden in dankbaarheid aanvaardt en geëxploiteerd, maar niet onderhouden (Łeba). Dus de economische levensduur is niet zo groot, ondanks het verval gaat de operatie door, maar zonder onderhoud of vernieuwing. We hebben al veel sanitaire voorzieningen gezien die niet meer voldoen aan de eisen van vandaag, ook in grote steden zoals Gdansk. Op Ruhnu is alles 3 jaar geleden aangelegd. Dus helemaal perfect in orde, de haven heeft (zoals overal in het Oostblok) gratis WIFI Internet en deze keer ook een Sauna.
We maken een tocht over het eiland op onze fietsen, dan blijkt het bijzondere karakter al snel aan de verkeersborden en dergelijke, verder valt op dat iedereen in het bezit is van een 4 x 4 (gewone auto’s vrijwel niet gezien), in verschillende staten van verval, van nieuw tot bij elkaar gehouden met ijzerdraad.
Op het eiland is alles wel aanwezig, maar voor veel gewone dingen moet even wat ‘geregeld’ worden. Veel mensen hebben dubbelfuncties om alle ambtelijke en dienstverlenende taken te kunnen verdelen onder zo weinig mensen.
De havenmeester kan wel Diesel regelen, we willen 20 L, dat kan tegen de prijs van 2009, want toen ingekocht zegt de havenmeester. We krijgen het over een uur, hij zet het op de steiger. Ik voel al aan dat dit nog niet zomaar zo zal gaan, want afrekenen, dat doen we wel bij aflevering zegt ie, we houden er wat vrijheid in…. Iedere keer als we hem zien roept hij, ‘Diesel Yes, will be there soon!’; als hij zijn kantoor sluit, als hij een biertje drinkt in de zon, als hij met vrienden (relaties van de president van Estland!) aan de BBQ is, als hij uit de Sauna komt, als hij gezwommen heeft in de jachthaven (will do tomorrow 6 clock, now free). We roepen dat we niet weggaan voor 8.00 en om 9.00 komt ie het vaatje brengen (office allways open at 8.00, Diesel will be there then)….
Bij het inchecken vragen we of er winkels of een cafe zijn op het eiland. Het restaurant aan de haven gaat zo open, zegt hij, en ja hoor, om 19.00 komt er leven in de brouwerij en gaan veel mensen uit de haven wat eten of drinken in het cafe. Wij drinken na onze avond fietstocht nog een biertje en informeren dan naar de openingstijden, voor de terugweg, vragen of ze de dagen van de week op het bord met openingstijden bij de deur willen vertalen. Er wordt iemand bij geroepen. Ze willen wel vertalen, maar dat heeft geen nut. Ze gaan namelijk alleen open als ze zin hebben en van de havenmeester hebben gehoord dat er voldoende ‘yachties’ zijn om open te gaan…
Eigenzinnig volkje, hier op het eiland. Prachtige authentieke gebouwen, mooie sfeer, alsof je in de vorige eeuw bent, een prachtige natuur met veel diversiteit; moeras, bos, duinen, strand en een waddenachtige kuststrook. Het bijzondere karakter van deze afgesloten gemeenschap en de mooie natuur maken het de moeite waard om het eiland te bezoeken!
Saarema staat sinds 1999 bekend vanwege haar opera week die jaarlijks gehouden wordt bij de oude bisschoppelijke burcht, een prachtig bewaard gebleven gebouw uit de 13e eeuw.
Wij bezoeken Le Nozze di Figaro van Mozart, uitgevoerd door het Theater van Vanemuine, het muziekgezelschap van de stad Tartu in Estland.
Heel leuk om mee te maken, een prachtige setting rond het kasteel, leuk om te zien hoe ‘up’ Estland zich vermaakt op een festival. Het is een grote happening met ongeveer 1000 bezoekers. Grappig om deze opera te horen uitvoeren in het Ests, de taal heeft een zangerigheid waarmee het mooi kan.
De uitvoering heeft ons bij vlagen helemaal te pakken, sommige performers weten op bepaalde momenten echte pareltjes neer te zetten.
Op onze reis doen we een aantal plaatsen aan waar in de zomer culturele evenementen plaatsvinden. Tot nu toe lukt het niet altijd om een bezoek aan iets te combineren met de rest, vaak ook omdat het ter plaatse wat uitzoekwerk vraagt. Op een later moment zullen we daar voor de hele reis wat mee doen. De voorverkoop voor dit festival start al in het voorjaar, maar vaak zijn op de dag zelf ook nog kaarten verkrijgbaar.
Volgend jaar vinden de Saarema Opera Days plaats van maandag 18 juli 2011 tot en met zaterdag 23 juli 2011.
Uit onze rondtour over het eiland hebben we nog 2 kleine filmpjes.
Tijdens onze rondtour hebben we in de bossen in het westen van Saaremaa de bronnen van Odalätsi bezocht, heel indrukwekkend, omdat je de bron die de rivier voedt kunt zien borrellen. Een zichtbare waterbron dus, ook het in kader van de natuureducatie heel leuk.
Een van de andere bekendste toeristische trekpleisters op het eiland zijn de Kaali Meteoriet Kraters, een krater die is achtergebleven na een meteorietinslag, ver voor de start van onze jaartelling. In de grootste krater is een meer ontstaan. In vroeger tijden speelde de krater een rol in locale mytische verhalen. Er is een informatiecentrum.